เรื่องโดย… Wisith Chawalitanont
ความยิ่งใหญ่ของศิลปะขอม โดยเฉพาะอังกอร์วัด และอังกอร์ธมที่ถือเป็น ๑ ใน ๗ สิ่งมหัสจรรย์ยุคโบราณ แทบจะบดบังความงามและความยิ่งใหญ่ของโบราณสถานอื่นๆ ของศาสนาฮินดูในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แม้กระทั่งโบราณสถานแบบฮินดูบนเกาะชวากลางซึ่งเป็นต้นสายธารที่ศาสนาฮินดูได้มาลงหลักปักฐานตั้งแต่ต้นคริสต์ศตววาที่ ๗ ก็แทบจะไม่มีผู้คนกล่าวถึง ทั้งๆที่หากจะพิจารณาถึงความงดงามทางสถาปัตยกรรมและงานสลักภาพบนฝาผนังแล้วต้องถือว่าศิลปของชวาไม่เป็นสองรองใคร โดยเฉพาะมหาอาณาจักรจันทิปรัมบานัน นั้นเปรียบประดุจอัญมณีเม็ดงามของฮินดูที่ประดับอยู่บนเกาะชวาตอนกลางเลยทีเดียว
จันทิปรัมบานันตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของเมืองยอกยาการ์ตา ไปทางเมืองโซโลประมาณ ๑๗ กิโลเมตร กล่าวกันว่าในยุคอดีตอันรุ่งเรืองเมื่อกว่าพันปีที่แล้ว เกาะชวาปกครองโดยกษัตริย์ ๒ ราชวงศ์ คือราชวงศ์ไศเลนทรา ซึ่งนับถือศาสนาพุทธมหายาน มีอิทธิพลเหนือพื้นที่หมู่เกาะชวาตอนใต้ (เชื่อว่าน่าจะปกครองอาณาจักรศรีวิชัยที่ครอบคลุมมาถึงตอนใต้ด้ามขวานทองของไทยในปัจจุบันด้วย) และราชวงศ์มะตะมาน ที่นับถือศาสนาฮินดู ปกครองหมู่เกาะชวาทางเหนือ ทั้ง ๒ ราชวงศ์ได้สร้างศาสนสถานให้โลกได้จารึกไว้คือ หมู่เทวาลัยเดียง พลาโต ดินแดนแห่งเทพเจ้าของศาสนาฮินดู ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ ๗ และ บุโรพุทโธ มหาเจดีย์แห่งพุทธศาสนามหายาน ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ ๘-๙
การกำเนิดขึ้นและดำรงอยู่บนแผ่นดินเดียวกันของ ๒ ศาสนาบนหมูเกาะชวาคือแบบจำลองของการเผยแผ่ศาสนาในประเทศอินเดียโบราณ ที่ทั้งศาสนาพุทธและศาสนาฮินดูต่างเติบใหญ่และเผยแผ่หลักปรัชญาแห่งศาสนาตนออกไปสู่ดินแดนต่างๆ หากศึกษาในเชิงศาสนาเปรียบเทียบแล้วจะพบว่า ศาสนาฮินดูคือพัฒนาการของศาสนาพราหมณ์ที่พยายามปรับตัวจากความเสื่อมถอยและล้มเหลวจากระบบการแบ่งแยกชั้นวรรณะที่กดขี่ประชาชนส่วนใหญ่ที่อยู่ในวรรณะศูทรและจัณทาล โดยยุคของศาสนาฮินดูเน้นการบูชาเทพเจ้าที่เรียกตรีมูรติ อันหมายถึงพระพรหมณ์ ผู้สร้างโลก พระนารายณ์ผู้คุ้ครองโลก พระอิศวรผู้ทำลาย โดยได้กล่าวอ้างว่าพระพุทธเจ้าก็คืออวตารหนึ่งของพระนารยณ์ ผู้ลงมาเผยแผ่ธรรมบนโลกมนุษย์ ในขณะที่พุทธศาสนามหายานยุคนั้นก็มุ่งการบูชาพระโพธิสัตว์ การสวดอ้อนวอน ประกอบพิธีกรรมและเน้นแต่งตำนานความเชื่อโบราณของพระโพธิสัตว์ในภาคต่างๆ พุทธศาสนามหายานจึงขยับเข้าใกล้ศาสนาฮินดูเข้าไปทุกที การดำรงอยู่ของทั้ง ๒ ศาสนาจึงดูกลมกลืนพึงพากัน ไม่ถึงขั้นต้องปะทะห่ำหั่นกัน การนับถือศาสนาที่แตกต่างกันของกษัตริย์ทั้ง ๒ ราชวงศ์บนเกาะชวาจึงสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างสันติ
มหาอาณาจักรปรัมบานัน…สายใยรักแห่ง ๒ ศาสนา
มหาอาณาจักรปรัมบานัมในอดีตคือศูนย์รวมศาสนสถานที่ยิ่งใหญ่ มีทั้งเทวสถานในศาสนาฮินดู วัดและเจดีย์แบบพุทธมหายาน เป็นกลุ่มๆ มีพื้นที่ครอบคลุมในรัศมี ๕ กิโลเมตร ลักษณะทางสถาปัตยกรรมจะผสมผสานระหว่างศาสนสถานแบบฮินดูและพุทธมหายานจากประเทศอินเดียและเนปาล เชื่อกันว่ากลางยุคคริสต์ศตวรรษที่ ๙ เจ้าชายระตู ปิกะตัน (Rakai Pikatan) ราชบุตรของระตู กะรุง รักขรายัน แห่งราชวงศ์มะตะราม ได้ทำพิธีอภิเศกสมรสกับเจ้าหญิงปราชโมทวรรชนี ธิดาของมหาราชสมรตุงคะเทวะ แห่งราชวงศ์ไศเลนทรา โดยพระองค์ได้สร้างจันทิปรัมบานันเพื่อเป็นที่ปฏิบัติบูชาตรีมูรติ และสร้างหมู่เจดีย์พลาซัน (Plaosan Temple) ให้มเหสีเป็นที่ปฏิบัติศาสนากิจ จึงเป็นเหตุให้ศาสนสถานของฮินดูและพุทธมหายานอยู่เป็นกลุ่มรวมกันในอาณาเขตของมหาอาณาจักรปรัมบานัน และน่าจะเป็นเหตุให้ช่างของทั้ง ๒ ฝ่ายได้ผสมผสานรูปแบบทางสถาปัตยกรรม และฝีมือการสลักภาพบนฝาผนัง
ฉันยืนมองแผนผังของมหาอาณาจักปรัมบานันในศูนย์ข้อมูลท่องเที่ยวและเพ่งมองไปยังลานกว้างเขียวขจีที่เห็นหมู่ปราสาทอยู่ไกลๆแล้ว ทำให้อดจินตนาการถึงความสงบร่มเย็นบนพื้นแผ่นดินเบื้องหน้าเมื่อกว่าพันปีที่ศาสนาทั้ง ๒ กำลังเบ่งบานในจิตใจของผู้คน จินตนาการถึงผู้คนที่แต่งตัวอย่างประณีตบรรจงบ้างถือดอกไม้และพวงมาลัยหลากสี บ้างกระเตงใส่เอว บ้างทูนอยู่เหนือศีรษะเดินเป็นขบวนแถวยาวมุ่งสู่ศาสนสถานของตน เพื่อบำเพ็ญเพียรตามหลักปรัชญาแห่งศาสนาที่ตนนับถือศรัทธา ท่ามกลางเหล่าเทวาลัยและหมู่เจดีย์ที่ตั้งตระหง่านกระจัดกระจายไปทั่วเมือง คงเป็นภาพที่อลังการและยิ่งใหญ่ไม่แพ้เหล่าเทวาลัยของขอมในเมืองเขมรเป็นแน่แท้ น่าเสียดายที่ลักษณะทางภูมิศาสตร์ของดินแดนแห่งนี้ตั้งอยู่บนรอยเลื่อนของแผ่นดินไหว และภูเขาไฟ ส่งผลให้ในอีก ๒ ศตวรรษต่อมาเมื่อเกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ และการพิโรธของภูเขาไฟเมราปี (Merapi) ผู้คนต้องอพยพย้ายถิ่นฐานไปทางหมู่เกาะชวาตะวันออก ทิ้งให้อาณาจักรปรัมบานันเสียหายย่อยยับอยู่ใต้เถ้าฝุ่นภูเขาไฟและถูกทิ้งร้าง
กำเนิดแห่งปรัมบานัน (Candi Prambanun)
ปรัมบานันมีชื่อเรียกขาน (ภาษาถิ่น) อีกอย่างหนึ่งว่า “โลโร จงกรัง” (Loro Jonggrang) โลโร จงกรังภาษาถิ่นหมายถึงสาวร่างอรชร มีที่มาจากตำนานพื้นบ้านซึ่งเกี่ยวพันกับรูปสลักของเจ้าแม่ทุรคา (Durga) จะได้กล่าวถึงต่อไป
หมู่เทวาลัยปรัมบานัน เป็นเทวาลัยของศาสนาฮินดู นิกายไศวะนิกาย เริ่มก่อสร้างหลังจากมหาเจดีย์บุโรพุทโธ ประมาณ ๕๐ ปี มีกำแพงแบ่งเป็น ๓ ชั้น ชั้นนอกสุด เป็นพื้นที่กว้างขนาดใหญ่ รายละเอียดไม่ปรากฏชัด เข้าใจว่าเป็นที่อยู่ของพราหมณ์และนักบวชผู้ดูแลหรืออาราม(ASHRAM)สำหรับการศึกษาหลักศาสนา น่าจะก่อสร้างด้วยวัสดุพวกอิฐดินเผาหรือไม้จึงไม่เหลือซากปรากฏให้เห็น ชั้นกลาง พื้นที่ขนาดประมาณ ๒๒๒ เมตร * ๒๒๒ เมตร เป็นส่วนสำหรับสามัญชนมาประกอบพิธีกรรม ประกอบด้วยเทวาลัยขนาดเล็กกว้าง ๖ เมตร ยาว ๖ เมตร สูง ๑๔ เมตร เรียงเป็นแถว ๔ แถว ยกระดับลดหลั่นกันไป รวม ๒๒๔ หลังเรียกเทวาลัยเพอวารา (Candi Perwara) เทวาลัยส่วนใหญ่พังทลายลงหมดจะเหลือก็แต่เพียงส่วนฐานของเทวาลัยเท่านั้น ชั้นในสุดจะยกระดับสุงขึ้น พื้นที่เป็นสี่เหลี่ยมจตุรัสมีกำแพงล้อมรอบ มีประตูทางเข้า ๔ ทิศ เป็นเขตที่จำกัดสำหรับกษัตริย์และบุคคลชั้นสูงเข้าเท่านั้น มีเทวาลัยขนาดใหญ่ทั้งหมด ๘ หลัง โดยเทวลัยขนาดใหญ่ ๓ หลังที่ตั้งเด่นเป็นสง่าอยู่ตรงกลาง เทวาลัยตรีมูรติ เพื่อถวายเทพผู้ยิ่งใหญ่ทั้ง ๓ ของศาสนาฮินดู คือจันทิพระวิษณุ(เทพผู้คุ้มครอง)อยู่ทางทิศเหนือ จันทิพระศิวะ(เทพผู้ทำลาย)อยู่ตรงกลางมีขนาดใหญ่สุด และจันทิพระพรหม(เทพผู้สร้าง)อยู่ทางทิศใต้ โดยปราสาทจะหันหน้าไปทางทิศตะวันออกทั้งหมด แถวหน้าจะเป็นปราสาทที่มีขนาดย่อมลงมาหน่อยสำหรับพาหนะของเทพทั้งสามชึ่งตรงกับด้านหน้าของ จันทิของเทพทั้งสาม มีจันทิครุฑ (Candi Garuda) พาหนะของพระวิษณุ อยู่ทิศเหนือ จันทิโคนนทิ (Candi Nandi) พาหนะของพระศิวะ อยู่ตรงกลาง และจันทิหงส์ (Candi Angsa) พาหนะของพระพรหมณ์ทางทิศใต้ จันทิเหล่านี้จะหันหน้าไปทางทิศตะวันตก เทวาลัยใหญ่อีก 2 หลัง เรียก Candi APIT จะอยู่ที่ขอบทางทิศเหนือและใต้ และส่วนปราสาทเล็กจะอยู่ที่ 4 มุม เรียกจันทิ ปาตอก (Candi Patok) และ 4 ทางเข้าเรียกจันทิเคลีย (Candi Kelir)เหล่าจันทิหลักในเขตกำแพงนั้นจะมีรูปทรงคล้ายกัน มีเจดีย์ทรงกลีบมะเฟือง ซึ่งได้รับอิทธิพลจากประเทศอินเดีย
จันทิศิวะ (Candi Shiva)
จันทิศิวะถือเป็นศูนย์กลางของกลุ่มเทวาลัยปรัมบานัน ใหญ่ที่สุดและงดงามที่สุดในบรรดาหมู่ปราสาท ปรัมบานัน และยังกล่าวได้ว่าใหญ่ที่สุดในชวาอีกด้วย ที่เป็นเช่นนี้เพราะกษัตริย์ทรงนับถือไศวะนิกายซึ่งนับถือพระอิศวรเป็นเทพสูงสุดยิ่งกว่าเทพใดๆ องค์เทวาลัยมีขนาดกว้าง ๓๔ เมตร ยาว ๓๔ เมตร สูง ๔๗ เมตร ภายจะแยกเป็นห้อง ๕ ห้อง แต่ละห้องทั้งสี่ทิศจะเชื่อมถึงโถงกลาง ห้องด้านทิศตะวันออกต่อเนื่องถึงโถงกลางจะประดิษฐานรูปสลักของพระศิวะยืนอยู่บนฐานโยนี (แทนที่จะเป็นรูปศิวลึงค์ตามที่เรามักจะเห็นตามเทวาลัยอื่นๆ) ห้องด้านทิศเหนือจะปรดิษฐานรูปสลักเจ้าแม่ทุรคา (Durga) ซึ่งเป็นภาคดุร้ายของพระอุมามเหสีห้องด้านทิศใต้ประดิษฐานรูปสลักฤาษีอกาศตยา (Rishi Agastya) ซึ่งเป็นอาจารย์ และ ห้องด้านทิศตะวันตกปรดิษฐานรูปสลักพระพิฆคเณศร์บุตรของพระศิวะ ส่วนยอดของปราสาทเป็นทรงระฆังคว่ำต่างจากเทวาลัยฮินดูที่พบเห็นกันทั่วไป เข้าใจว่าได้รับอิทธิพลจากบุโรพุทโธมหาเจดีย์ของพุทธมหายาน
ขอกล่าวถึงเกล็ดตำนานของไศวะนิกายซึ่งจะยึดถือพระศิวะเป็นเทพผู้ก่อกำเนิดเทพองค์อื่นๆ เหตุมาจากทรงมีพระประสงค์จะสร้างสวรรค์และโลก ซึ่งถือว่าเป็นงานใหญ่นัก จึงได้ทรงต้องการผู้ช่วย โดยการนำหัตถ์ซ้ายมาลูบหัตถ์ขวา จึงบังเกิดเป็นเทพชื่อ “พระวิษณุ” หรือ “พระนารายณ์” พระอิศวรได้สอนศิลปะต่างๆ ให้กับพระวิษณุ ในทุกด้าน และให้ประทับอยู่ ณ เกษียรสมุทร เมื่อเกิดเหตุร้ายในโลกมนุษย์ หรือสวรรค์เมื่อใด พระวิษณุก็จะมีหน้าที่ไปปราบปรามเหล่าอสูร และผู้ประสงค์ร้ายนั้น ๆ และเมื่อนำพระหัตถ์ขวามาลูบพระอุระจึงบังเกิดผู้หญิงที่งดงามอย่างยิ่ง ซึ่งก็คือพระอุมาเทวีพระองค์จึงรับไว้เป็นพระมเหสีเสียเอง
พระอุมาเทวีมีอีกภาคหนึ่งชื่อทุรคา (Durga) หรือที่ชาวเมืองชวาเรียกว่า โลโร จงกรัง Loro Jonggrang ซึ่งตามตำนานของชาวชวากล่าว่าพระองค์เป็นเจ้าหญิงธิดาของกษัตริย์ Boko ที่ถูกสาปให้กลายเป็นหิน โดยผู้ชายที่ทรงอำนาจที่สุดชื่อ Bandung Bondowoso ที่ต้องการจะแต่งงานกับพระองค์แต่พระองค์ไม่ได้รักจึงหาทางหลีกเลี่ยงการแต่งงาน โดยประกาศว่าจะแต่งงานด้วยถ้าเขาสามารถสร้างปราสาท 1000 หลังเสร็จภายในคืนเดียว Bandung Bondowoso มีอำนาจเวทมนตร์จึงคิดว่าเป็นงานที่ไม่ยากจึงตกลงรับคำท้า ตกกลางคืนจึงได้ร่ายมนต์เรียกเหล่าภูติผีปีศาจให้ขึ้นมาทำการก่อสร้าง เมื่อสร้างปราสาทเสร็จ 999 หลัง โลโร จงกรัง ตกใจรีบสั่งให้ผู้หญิงในหมู่บ้านทางตะวันออกจุดไฟให้สว่างและทำเสียงดังเหมือนกับกำลังเริ่มประกอบภาระกิจประจำวันยามเช้า เหล่าที่ภูติผีปีศาจถูกเสกขึ้นมาด้วยเวทมนตร์เพื่อช่วยสร้างปราสาทพอเห็นแสงสว่างและได้ยินเสียงไก่ขันก็ตกใจรีบหนีแสงอาทิตย์ไปกันหมด ต่อมาภายหลัง Bandung Bondowoso รู้ว่าเป็นอุบายของนาง ด้วยความโกรธจึงสาปนางให้เป็น รูปสลักของเจ้าแม่ทุรกา หรือ โลโร จงกรัง ในเทวาลัยนี้ ถือว่างดงามที่สุดในบรรดารูปสลักในกลุ่มเทวาลัยปรัมบานัน
การชมจันทิศิวะเมื่อขึ้นบันไดมาถึงกำแพงระเบียงชั้นนอก จะพบภาพสลักลอยตัวที่มีความงดงามและคมชัดยิ่งนักภาพแต่ละภาพอ่อนช้อยมีชีวิตชีวาประดุจจะลอยออกมาจากฝาผนัง ถือเป็นเอกลักษณ์ของช่างชาวชวาที่ยังคงตกทอดมาถึงศิลปะการแกะสลักบนเกาะบาหลีอันเลื่องลือในปัจจุบัน ภาพแกะสลักดังกล่าวเป็นเรื่องรามายณะ ๔๑ ภาพเริ่มตั้งแต่พระวิษณุอวตารลงมาเป็นพระรามเพื่อปราบทศกัณฑ์ จนถึงตอนที่หนุมาณใช้หินถมทะเลทำทางข้ามไปยังกรุงลงกา เราสามารถชมได้โดยเดินเวียนขวาหรือตามเข็มนาฬิกาจากด้านหน้าปราสาท
นอกจากนี้ก็ยังมีลวดลายที่เป็นแบบฉบับของ ปรัมบานันโดยเฉพาะ อาทิ ซุ้มรูปสิงห์ที่มีต้นกัลปพฤกษ์อยู่ทั้ง ๒ ข้าง และมีรูปกินนรนั่งอยู่ข้างต้นกัลปพฤกษ์ รูปต้นกัลปพฤกษ์มีนกเกาะอยู่ ๒ ข้าง และที่ขาดไม่ได้คือสัญญลักษณ์หน้ากาลรูปยักษ์จมูกโตอวบอ้วน เป็นต้น
จันทิวิษณุ (Candi Vishnu)
จันทิวิษณุ มีลักษณะเหมือนกับจันทิศิวะ แต่มีขนาดเล็กกว่ามีขนาด กว้าง ๒๐ เมตร ยาว ๒๐ เมตร สูง ๓๗ เมตร มีห้องเพียงห้องเดียวเป็นโถงกลาง บรรจุรูปสลักพระวิษณุ ตามตำนานพระวิษณุ (นารายณ์) เทพผู้คุ้มครองโลก ความเชื่อของชาวฮินดูพระองค์ คือเทพทำหน้าที่บริหารหรือเป็นผู้คุ้มครองโลกที่สำคัญ “พระวิษณุ” หรือ “พระนารายณ์” ถือได้ว่าแตกฉานศิลปะต่าง ๆ ในทุกด้าน เมื่อเกิดเหตุร้ายในโลกมนุษย์ หรือสวรรค์เมื่อใด พระวิษณุก็อวตารลงมายังโลกมนุษย์หรือสวรรค์ปรากฏตนในปางต่างๆกัน ๑๐ ปาง (บางตำนานยังแยกย่อยไปถึง ๒๒ ภาค) จึงได้รับความเคารพนับถือจากเหล่าเทวดาและมนุษย์มาก ภาคอวตารที่เด่นๆและปรากฏในศิลปะของชวาและภาพสลักบนผนังของเหล่าเทวาลัยฮินดูในชวาคือ ปางที่ ๘ รามาวตาร (อวตารเป็นมนุษย์ชื่อพระราม ในมหากาพย์รามายนะ) ซึ่งจะเป็นภาพสลักที่เดินเรื่องเป็นหลักในจันทิปรัมบานันแห่งนี้ในผนังของจันทิศิวะและจันทิพราหมณ์ และปางที่ ๙ กฤษณาวตาร (อวตารเป็นพระกฤษณะในมหากาพย์เรื่องมหาภรารตยุทธ์) ซึ่งจะปรากฏเป็นภาพสลักบนผนังกำแพงของจันทิวิษณุภาพ เรื่องราวตอนนี้เกี่ยวกับอวตารของพระนารายณ์ปรางมาเป็นพระกฤษณะเพื่อสั่งสอนหลักภควัตคีตาอันเป็นแก่นของหลักธรรมศาสนาฮินดูให้แก่อรชุนผู้นำของพี่น้องปาณฑพแห่งจันทรวงศ์ตระหนักถึงหน้าที่ของตนในฐานะนักรบและกษัตริย์ ขณะทรงหดหู่และท้อถอยพระทัยที่ต้องนำทัพออกทำสงครามชิงเมืองกับเจ้าชายทุรโยชน์ ผู้นำพี่น้องฝ่ายเการพ แห่งจันทรวงศ์เช่นกัน เพราะทรงเห็นว่าล้วนเป็นพระญาติกันทั้งสิ้นในมหากาพย์มหาภารตะ แต่ภาพบางส่วนขาดหายไปจึงทำให้เรื่องราวก็ไม่ค่อยปะติดปะต่อกัน
ปางที่ ๑๐ กัลกยาวตาร (อวตารเป็นมนุษย์เรียกว่า วีรบุรุษขี่ม้าขาว) ปางนี้เป็นปางที่ยังไม่เกิดขึ้น ถือเป็นปางที่ทรงเป็นมหาบุรุษขี่ม้าขาวถือดาบทำลายศัตรูของมนุษย์เพื่อปราบกลียุคในยุคที่สังคมเสื่อมทรามขาดหลักธรรมทางศาสนายึดเหนี่ยวจิตสำนึกแห่งความดีงาม บางตำนานจึงได้กล่าวอ้างว่าปางนี้คืออวตารเป็นพระพุทธเจ้าศรีอริยเมตไตรย์ที่จะมาโปรดสัตว์หลังจากวันสิ้นโลก ซึ่งถือว่าศาสนาพุทธก็คือส่วนหนึ่งของฮินดูนั่นเอง
จันทิพรหม (Candi Brahma)
จันทิพรหม มีลักษณะและขนาดเท่ากับจันทิพระวิษณุ มีห้องเดียวเป็นโถงกลางเช่นกัน มีรูปสลักพระพรหมบรรจุอยู่ภายใน ภาพบนกำแพงจะเป็นเรื่องรามายณะต่อเนื่องจากปราสาทพระศิวะไปจนจบเรื่อง
อินเดียสมัยโบราณ พระพรหมถือเป็นเทพผู้สร้างโลก ได้รับการยกย่องโดยพวกพรหม ให้มีฐานะเท่าเทียมกับพระวิษณุ (ผู้คุ้มครองโลก) และพระศิวะ (ผู้ทำลายโลก) วิวัฒนาการทางความเชื่อทางศาสนา และศิลปกรรมของอินเดียมีการ เปลี่ยนแปลง ตามแคว้นต่าง ๆ เสมอรวมถึงการเปลี่ยนแปลงตามประเพณีความเชื่อในช่วงสมัยนั้น ๆ โดยมีการนับถือนิกายต่างกันไป กล่าวสำหรับ ไศวะนิกาย และไวษณพนิกาย ที่ให้ความเคารพนับถือพระศิวะ และ พระวิษณุเป็นพิเศษ จึงลดความศรัทธาและความเชื่อถือพระพรหมลง ตามความเชื่อของไศวะนิกายถือว่าพระพรหมกำเนิดจากดอกบัวที่ผุดขึ้นมาจากพระนาภีของพระนารายณ์ขณะบรรทมบนพระอนันตนาคราช (ปรางนารายณ์บรรทมสินธุ์นั่นเอง) จากการแข่งขันกันทางด้านความเชื่อ พระพรหมจึงกลายเป็นเทพองค์ที่บทบาทน้อยที่สุด คงเข้าตำราที่ว่าเรื่องราวของพรหมณ์ไม่ค่อยสนุกตื่นเต้นเหมือนเทพองค์อื่น ถือเป็นหนึ่งในมหาเทพทั้งสาม ที่มีศีลบริสุทธิ์ได้รับความเคารพนับถือจากสรรพสัตว์ จึงไม่มีเทวดาหรือมนุษย์เอาเรื่องไปเล่าลือกันเล่น ๆ ไม่ว่าจะในทางยกย่องหรือเสื่อมเสีย เมื่อท่านเป็นมหาเทพผู้ยิ่งใหญ่มีพระทัยดี มีเมตตา กรุณาและมุทิตา ถ้าถูกตำหนิติเตียนหรือนิยมชมชอบประการใดก็จะทำใจอุเบกขา ไม่หวั่นไหวต่อคำนินทาหรือสรรเสริญทั้งหลายทั้งปวง ตามหลักธรรมของพระพรหม ที่เรียกว่า พรหมวิหาร ๔ อันเป็นธรรมะของผู้หลักผู้ใหญ่ และครูบาอาจารย์โดยทั่วไปกระมัง
จันทิปรัมบานันได้เริ่มมีการบูรณะตั้งแต่ปี คศ. ๑๙๓๗ จนกระทั่งปี คศ. ๑๙๘๗ ปราสาทพระพรหมจึงเสร็จสมบูรณ์ องค์การยูเนสโกได้ทำการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกใน ปี ค.ศ.๑๙๙๑
อาณาจักรจันทิปรัมบานัน นอกจากมีเหล่าเทวาลัยของศาสนาฮินดูแล้ว ยังมีวัดและเจดีย์แห่งพุทธมหายานผสมผสานอยู่เป็นกลุ่มๆ สะท้อนให้เห็นถึงความเจริญรุ่งเรืองและความสงบร่มเย็นในอดีตกาล เช่น ด้านทิศเหนือ มี Bubrah Temple, Lumbung Temple และ Sewu Temple ซึ่งเป็นศาสนสถานแบบพุทธ
ด้านทิศตะวันออก มี Plaosan Temple ซึ่งเป็นทั้งวัดและเจดีย์แบบพุทธขนาดใหญ่ที่สร้างให้แก่พระมเหสี ปัจจุบันได้รับการบูรณะบางส่วน
ด้านทิศตะวันตก มี Candi Sambisari, CandiGebang, Candi Kedulan และ Candi Gana ซึ่งเป็นเทวาลัยของฮินดูและมี Sambisari Temple, Sari Temple และ Kalasan Temple เป็นศาสนสถานแบบพุทธ
ด้านทิศใต้ มี Candi Ratu Boko, Candi Barong และ Candi Ijo เทวาลัยของฮินดูอยู่บนเขาและมี Banyunibo Templeและ Arca Bugisan Temple ซึ่งเป็นศาสนสถานแบบพุทธ
การได้เดินชมจันทิปรัมบานันพร้อมกับได้รู้เกล็ดตำนานแห่งของเหล่าเทพในศาสนาฮินดูและเรื่องราวพื้นเมือง ช่วยเพิ่มความรื่นรมย์และตระหนักถึงคุณค่าแห่งร่องรอยอดีตมากยิ่งขึ้น หินแต่ละก้อน รอยสลักแต่ละรอยที่หลอมรวมเป็นอาณาจักรปรัมบานัน ถือได้ว่าเป็นหนึ่งในสิ่งก่อสร้างอันน่าอัศจรรย์ เป็นอัญมณีที่แสดงให้เห็นถึงพลังสร้างสรรค์และพลังแห่งศรัทธาของมนุษยชาติ แม้จะเสียดายที่การเที่ยวชมครั้งนี้จันทิปรัมบานันกำลังอยู่ระหว่างการบูรณะเพราะผลพวงจากแผ่นดินไหวในปี คศ, ๒๐๐๖ ทำให้จันทิศิวะและจันทิพรหมได้รับความเสียหายไม่สามารถขึ้นไปชมข้างในได้ แต่ถึงกระนั้นผลงานแห่งอดีตในยุคกว่าหนึ่งพันปีที่มนุษย์ได้รังสรรค์ขึ้นมาด้วยสมองและจิตศรัทธาอันแรงกล้าอย่างที่ปรากฏอยู่ก็ยังน่าอัศจรรย์ยิ่งใหญ่อยู่ดี
]]>